Patron Szkoły

Patronka Zespołu Szkół w Krasieninie I r e n a K o s m o w s k a

Życie i działalność Ireny Kosmowskiej.
Irena Kosmowska urodziła się w Warszawie 20 XII 1879 roku w rodzinie inteligenckiej. Ojciec jej, Wiktoryn Kosmowski, lekarz, wychowanek słynnej, Szkoły Głównej w Warszawie, po studiach i podróżach naukowych wrócił do Warszawy i zajął się praktyką lekarską. Wychowany podobnie jak wielu jego rówieśników, na hałas pozytywizmu Warszawskiego- pracy od podstaw – Kosmowski zasłynął jako lekarz i czynny działacz społeczny.
Politycznie był blisko związany z obozem realistów. Matka Kosmowskiej, również Irena, z domu Kozłowska, pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Rodzice jej mieli majątek Rembieszczyce w powiecie michowskim. Po wyjściu za mąż czynna była w tym samym środowisku warszawskiej inteligencji, w którym działał jej mąż. Zajmowała się publicystyką, ogłaszała artykuły w czasopismach kobiecych, pisywała do „Bluszczu”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Słowa” i innych. Ogłosiła wiele popularnych broszur mających na celu szerzenie oświaty. Dzieciństwo i młodość córki Ireny przypadły na okres szczególnie natężonej rusyfikacji szkolnictwa, prowadzonej przez zaciekłego wroga polskości, kuratora okręgu szkolnego warszawskiego, Aleksandra Apuchtina. Okres ten przeszedł do historii pod nazwą „nocy Apuchtinowskiej”. Irena pobierała, więc naukę najpierw o domu, a na wstępnie na tajnej pensji, prowadzonej przez znaną działaczkę kulturalno-oświatową i pisarkę dla młodzieży- Zuzannę Morawską.
Po ukończeniu szkoły u Morawskiej Irena Kosmowska zapisała się w roku 1898 do szkoły gospodarczej dla córek ziemiańskich, prowadzoną przez generałową zamojską w Kuźnicach Pod Zakopanem w okresie tym poznała wielu znanych pisarzy, artystów i działaczy społecznych. W lecie 1899 roku odbyła się w Zakopanem, w warunkach na wpół legendarnych, zjazd działaczek społeczno-oświatowych z trzech zaborów. Uczestniczyła w nim również znana działaczka galicyjskiego ruchu ludowego Maria Wysłouchowa , która wygłosiła referat „ O doli i niedoli kobiety wiejskiej”. W zjeździe wzięły udział uczennice szkoły Zamojskiej, tutaj tez poznała Kosmowska, Wysłouchową. W późniejszych latach, już dojrzałej pracy społecznej, postać Wysłouchowskiej stanowić będzie dla Kosmowskiej przykład i wzór działaczki ludowej. W latach 1905-1909 z przerwami studiowała jako wolna słuchaczka historię i literaturę na uniwersytecie we Lwowie. Tam poznała bliżej Jana Dąbskiego, Bolesława Wysłoucha i innych pionierów galicyjskiego ruchu ludowego. W biografii Ireny jest pewien znamienny szczegół. Oto w roku 1904 matka wpłynęła na wstąpienie jej do Zjednoczonego Koła Ziemianek. W okresie przerwy w studiach Irena podjęła pracę nauczycielki w szkole gospodarczej dla dziewcząt. Jednak w roku 1907 porzuciła tę pracę i zerwała kontakt z jej kierowniczkami. Skłoniły ją do tego względy ideowe. Kosmowska, zapewne między innymi dzięki przemianom ideowym dokonującym się w kręgu ludowców lwowskich, nie godziła się już z ideą „pracy dla ludu”, pragnęła podjąć pracę „z ludem”. Pracowała następnie w szkole dla ochronek we Włochach pod Warszawą. Wielu autorów wspomnień o Irenie Kosmowskiej podkreśla, że na kształtowanie jej poglądów i osobowości wywarła wpływ atmosfera rodzinna. Spoglądam tym godzić się można tylko częściowo. Nie wątpliwie panujący w nim duch społecznikostwa o kierunku filantropijnym wywarł wpływ na młodą Irenę. Nie on jednakże rozstrzygnął o jej przyszłości. Przełom ideowy Kosmowskiej przypadł na wspomniane już lata lwowskie, a ostateczne ukształtowanie się jej jako działaczki ludowej dokonało się w czasie pracy w redakcji tygodnika ludowego „Zaranie” i udziału w ruchu chłopskim, zwanym od tego pisma zaraniarskim. Ruch ten zrodził się w atmosferze eksplozji życia narodowego w latach rewolucji 1905-1907, która objęła wszystkie warstwy i klasy. Najbardziej widoczne przemiany dokonały się w klasie robotniczej i warstwie chłopskiej. Robotnicy pod wpływem ideologii socjalistycznej, szerzonej przez partie robotnicze, stanęli do walki o wyzwolenie narodowe i społeczne. Proletariat przejął tradycję walk niepodległościowych i związał je z walką o zmianę stosunków społecznych. Aktywność narodowa proletariatu została ukierunkowana ideowo i politycznie. Był to patriotyzm demokratyczny i rewolucyjny. Procesy te wpłynęły na kształtowanie się politycznego ruchu ludowego. Już w końcu 1904roku powstał Polski Związek Ludowy. Działał on zaledwie przez dwa lata, lecz na jego ideologię i formy 05-1907, walki wywarł wpływ ledwie przez dwa lata, PPS. Następnie zaczęła pisać i publikować przemowy gawędy. Chłopi chętnie czytali artykuły Kosmowskiej. Część ich publikowała po pseudonimem „Jasiek z Lipnicy”. Pisała stylem jasnym prostym tak by czytelnicy mogli Ją rozumieć. W miarę oddalenia się czasu ta piękna i szlachetna postać nie znika w pamięci narodu, wprost przeciwnie –umacnia się jej pozycja jako postać historyczna. Ukazuje się o niej coraz więcej prac, wspomnień, relacji. Jej nazwisko znaleźć można w indeksie każdej ambitniejszej pracy historycznej, dotyczący historii Polski dziejów ruchu ludowego, oświaty, spółdzielczości, ruchu młodzieżowego, parlamentaryzmu, historii prasy, wreszcie historii walki narodu polskiego z przemocą zaborców i pięcioletnią niewolą, narzuconą, przez hitlerowskiego okupanta. Fakt ten stanowi potwierdzenie, że Kosmowska zajmowała poczesne miejsce w życiu politycznym narodu owych lat. Miejsce to zawdzięcza nieformalnie sprawowanym wysokim funkcjom państwowym, gdyż nie licząc wieloletniego posłowania , takich faktycznie nie pełniła. Pozycja, jaką zajęła, jest wynikiem jej konsekwentnej, długoletniej działalności politycznej i społeczno-oświatowej. Autorytet i szacunek, jakim cieszyła się za życia, pamięć, jaka po niej pozostała, świadczą o cechach jej charakteru i o sile głoszonych idea łów, którym poświęciła swe życie. A ideały te można określić krótko: walka o awans polityczny, gospodarczy i kulturalny chłopa polskiego. Ponieważ zaś Polska od niedawna była krajem o zdecydowanej przewadze ludności chłopskiej , walka jej o awans chłopów była jednocześnie walką o przeobrażenie naszego państwa i kraju, jego unowocześnienie i postęp społeczno- ekonomiczny, o usunięcie zacofania i przeżytków feudalnych w ekonomice, ujemnych szlachetczyzny w obyczajach i kulturze, o likwidację wyzysku , który niósł wsi system kapitalistyczny. Była, więc Kosmowska działaczką, która daleko patrzyła na przód, związała się z nurtem postępowym i stała się jednym z prekursorów przemian społeczno-ekonomicznych, które realizujemy w Polsce, od 22 VII 1944 roku począwszy. Jak mówił o Irenie, Kosmowskiej Stanisław Jagiełło? Jakże trudno po wielu latach wydobyć z pamięci Irenę, „Ciocię” Kosmowską, tak nazywanej przez nas, wówczas przed 40 laty młodych. Mam w oczach jej postać jej twarz. Przy powitaniu zawsze uśmiechnięta z pochyloną nieco głową. Była postaci drobnej, zawsze na czarno ubrana z czarną skórzaną torbą w ręku. Nosiła w niej rękopis do pisma „Wyzwolenie artykuł był krótki, pismo czytelne. Irena Kosmowska pisała z dużym zaangażowaniem. Sprawy młodzieży wiejskiej były jej wyjątkowo bliskie. Jej dom był przystanią dla wszystkich. Służyła im dobrym słowem, radą. Dało się zauważyć, że najbardziej ukochała Krasienin. Wiedziała wszystko o jej uczennicach, ich rodzinach, dzieciach, jeździła na śluby. Biednym chłopom starała się pomagać, sama jadała skromnie, nigdy nie grymasiła. W czasie okupacji, krótko przed aresztowaniem spotkałem ją w Lublinie. Była smutna i zatroskana. Myślę, że mogłem jej pomóc jednakże nie można było rozmawiać, po kilku słowach pożegnaliśmy się. Aresztowano ją w lipcu 1942 roku a potem wywieziono do Berlina, gdzie umarła w więziennym szpitalu. Pozostała wierna swym przekonaniom do końca.
OPRACOWAŁY: ELŻBIETA FIM i MIROSŁAWA SZUBIELA